نوروز، کهنترین جشن جهان، آغاز سال نو خورشیدی و جشن اعتدال بهاری است. این جشن نماد پیروزی نور بر تاریکی، گرما بر سرما، و زندگی بر مرگ است. نوروز از دوران هخامنشیان تا امروز بیش از ۳۰۰۰ سال جشن گرفته شده و در بیش از ۳۰۰ میلیون نفر در سراسر جهان آن را گرامی میدارند. آیینهای نوروزی چون هفتسین (و پیش از آن هفتشین)، چهارشنبهسوری، سیزدهبدر، خانهتکانی، و دید و بازدید همگی نمادهای نو شدن طبیعت و انساناند.
ریشه و پیشینه
ایرانی-زرتشتی؛ جشن اعتدال بهاری
زمینه تاریخی
نوروز کهنترین جشن مستند جهان است که قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال دارد. ریشههای آن به دوران پیش از زرتشت و آیینهای هندوایرانی بازمیگردد. در اوستا، نوروز با فروهرها (ارواح نیاکان) پیوند دارد. در دوران هخامنشی، تخت جمشید مرکز برگزاری نوروز بود و نقشبرجستهها نشان میدهند که نمایندگان ۲۳ ملت امپراتوری هدایایی به شاهنشاه تقدیم میکردند. در دوران اشکانی و ساسانی، نوروز به اوج شکوه رسید. در دوران ساسانی، جشنها از اول تا ششم فروردین ادامه داشت و روز ششم «نوروز بزرگ» نامیده میشد که شاه بار عام میداد، زندانیان آزاد میشدند، و بدهکاران بخشیده میشدند. پس از حمله اعراب، ایرانیان با وجود فشارهای فرهنگی، نوروز را حفظ کردند. در دوران اسلامی، خوان «هفتشین» به «هفتسین» تغییر یافت. امروز نوروز در ایران، افغانستان، تاجیکستان، کردستان، آذربایجان، ازبکستان، ترکمنستان، قزاقستان، و جوامع ایرانی سراسر جهان جشن گرفته میشود.
آداب و رسوم
خانهتکانی: پاکسازی خانه پیش از نوروز نماد پاکی و نو شدن است. این سنت ریشه در باور زرتشتی دارد که فروهرها در این زمان به خانهها میآیند.
چیدن سفرهٔ هفتسین: چیدن هفت آیتم با حرف «س» روی سفره. در اصل «هفتشین» بود که شامل شراب، شمع، شکر، شیرینی، شیر، شهد، و شاخهٔ نبات میشد.
هفتشین اصیل: خوان نوروزی پیش از اسلام «هفتشین» بود: شراب (نماد شادی)، شمع (نماد نور اهورامزدا)، شکر (شیرینی زندگی)، شیرینی، شیر (پاکی)، شهد (عسل)، و شاخهٔ نبات یا گل.
خرید لباس نو: پوشیدن لباس تازه برای آغاز سال نو.
دید و بازدید: دیدار با بزرگان خانواده و دوستان. ترتیب دیدارها اهمیت دارد: ابتدا از بزرگان دیدن میشود.
عیدی دادن: بزرگترها به کوچکترها پول یا هدیه میدهند. این رسم نماد انتقال برکت از نسلی به نسل دیگر است.
سبزه گذاشتن: کاشتن گندم یا عدس از هفتهها قبل.
چهارشنبهسوری: آخرین سهشنبه سال، پریدن از روی آتش با گفتن «زردی من از تو، سرخی تو از من».
سیزدهبدر: روز سیزدهم فروردین، گره زدن سبزه و به طبیعت رفتن.
نمادها و معانی
• هفتسین (امروزی)
سبزه: نماد تولد دوباره و سرسبزی—معمولاً گندم، عدس، یا ماش
سمنو: نماد قدرت و برکت—از جوانه گندم پخته میشود
سنجد: نماد عشق و دلدادگی—میوه درخت سنجد
سیر: نماد تندرستی و دور کردن بیماری
سیب: نماد زیبایی و سلامتی
سرکه: نماد صبر و خردمندی—کهنگی آن نشاندهنده صبر است
سکه: نماد ثروت و فراوانی
• هفتشین (اصیل ایرانی)
شراب: نماد شادی و سرمستی معنوی—در نوروز باستان مقدس بود
شمع: نماد نور اهورامزدا و پیروزی روشنایی بر تاریکی
شکر: نماد شیرینی زندگی
شیرینی: نماد خوشیهای زندگی
شیر: نماد پاکی و تغذیه
شهد (عسل): نماد شفا و نیروی طبیعت
شاخهٔ نبات یا گل: نماد رویش و زندگی نو
• نمادهای دیگر
آینه: نماد روشنایی، راستی، و انعکاس درون
تخممرغ رنگی: نماد باروری و زایش—رنگها هر کدام معنایی دارند
ماهی قرمز: نماد زندگی و برج حوت—آخرین برج زمستانی
نارنج در آب: نماد زمین شناور در کیهان
کتاب (حافظ، شاهنامه، یا اوستا): نماد خرد و فرهنگ
آجیل: نماد برکت و فراوانی
خوراکیهای سنتی
سبزیپلو با ماهی: غذای اصلی شب عید
کوکو سبزی: نماد سرسبزی و طراوت
رشتهپلو: نماد گرهگشایی از کارها
آش رشته: برای گرهگشایی و موفقیت
دلمه: برگ مو پر شده با برنج و سبزی
باقلوا و شیرینی نوروزی: شیرینیهای سنتی
آجیل مخصوص نوروز: مخلوط آجیل و میوه خشک
تبریک و شادباش
نوروزتان پیروز، هر روزتان نوروز
سالی پر از شادی و تندرستی برایتان آرزومندم
جشنتان خجسته باد
سال نو شادباش
صد سال به این سالها
عمرتان دراز، سایهتان مستدام
نوروز و سال و فال و مهرگانت خُرّم
تندرستی و شادکامی در سال نو آرزوی ماست
نکات جالب
نوروز تنها جشن ایرانی در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو است (۲۰۰۹). در سال ۲۰۱۰، سازمان ملل ۲۱ مارس را «روز جهانی نوروز» نامید. نقشبرجستههای تخت جمشید نشان میدهند که ملل مختلف امپراتوری هخامنشی در نوروز به تخت جمشید میآمدند. لحظه تحویل سال دقیقاً هنگام اعتدال بهاری است—لحظهای که خورشید از استوا عبور میکند. ایرانیان باستان نوروز را «نو» + «روز» یعنی «روز نو» نامیدند. در اوستا، نوروز با فروهرها (ارواح نیاکان) پیوند دارد که در این زمان به زمین بازمیگردند. خوان نوروزی قدیمی «هفتشین» بود که پس از اسلام به «هفتسین» تغییر یافت.
دانلود اپلیکیشن
برای دیدن همه رویدادها و دریافت یادآوری، اپلیکیشن گاهشمار را دانلود کنید.
باز کردن اپیا دانلود کنید:
رویدادهای مرتبط
نوروز بزرگ (خرداد روز)
ششم فروردین، روز «خرداد» از ماه فروردین. در سنت زرتشتی، این روز زادروز زرتشت و اوج جشنهای نوروزی است. در دوران ساسانی، پادشاهان در این روز بار عام میدادند.
سیزدهبدر
روز طبیعت و پایان رسمی آیینهای نوروزی. ایرانیان به دامن طبیعت میروند، سبزه گره میزنند و بازیهای جمعی برگزار میکنند.
جشن رپیتون
جشن رپیتون (رپیثوین) در سوم فروردین، جشن بازگشت گرما و روشنایی پس از زمستان. رپیثوین ایزد نیمروز و گرمای تابستان است که در زمستان به زیر زمین میرود و با بهار باز میگردد.
سروش روز
روز گرامیداشت ایزد سروش (سرَئوشَه)، فرشتهٔ وجدان و پیامرسان اهورامزدا. سروش نگهبان روانها در شب و یکی از سه داور پل چینود است که روان مردگان را همراهی میکند.